Umowa wydawnicza, a AI – jak zadbać o prawa autorskie w relacji autor – wydawca? Większość umów wydawniczych obecnych na rynku książki nie przewiduje zagadnień związanych ze sztuczną inteligencją (AI). Niektórzy nadal korzystają ze wzorów umów, które od dawna są nieaktualne. Takie umowy nie zabezpieczają praw ani wydawcy, ani autora. Tymczasem kwestia wykorzystania AI w procesie wydawniczym jest już bardzo popularna. Można ją spotkać przy produkcji audiobooka, tłumaczeniu, korekty i redakcji tekstu czy tworzenia grafik i ilustracji.

Umowa wydawnicza w erze AI – klauzule, o które warto zadbać.

W tym artykule wyjaśnię Ci, o jakie kwestie warto zadbać w umowie wydawniczej, którą niedługo będziesz podpisywała. To, że w Twojej umowie nie ma zapisów regulujących zasady korzystania ze AI, nie oznacza, że Cię ona nie dotyczy.

Dlaczego standardowa umowa wydawnicza nie chroni wydawcy i autora przed AI?

Standardowa umowa wydawnicza często skupia się wyłącznie na kwestiach technicznych procesu wydania książki. Opisuje kiedy dostarczyć utwór, co nim będzie, w jaki sposób książka ma być wydana i jakie wynagrodzenie przysługuje autorowi. Obowiązkowym elementem takiej umowy jest także (a przynajmniej powinno być) paragraf dotyczący pól eksploatacji. Stronom umowy niekiedy wydaje się, że obowiązuje ich tylko to, co w dokumencie zostało zapisane.

Tymczasem pod magicznym sformułowaniem, często w ostatnim paragrafie umowy wydawniczej jest zapis, który mówi zupełnie coś innego. To zapis: „W wszelkich sprawach nieuregulowanych w umowie, znajdują zastosowanie przepisy prawa polskiego, w szczególności kodeksu cywilnego i ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych„. Jestem przekonana, że coś podobnego masz w swojej umowie albo propozycji, którą właśnie otrzymałaś.

Oznacza to, że obowiązują Cię także inne regulacje prawne. Przykładowo także akt w sprawie sztucznej inteligencji (AI Act).

Umowa wydawnicza, a AI w kontekście pól eksploatacji.

Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych czy udzielenie licencji obejmuje wyłącznie pola eksploatacji wyraźnie wymienione w tej umowie (art. 41 ust. 2 ustawy). Ponadto umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia (art. 41 ust. 4 ustawy).

Do powszechnego użytku AI weszła pod koniec 2022 r. (OpenAI udostępniło ChatGPT). W zdecydowanej większości, przed tą datą w umowach autorskich w ogóle nie uwzględniano kwestii sztucznej inteligencji i zasad jej wykorzystywania. W związku z tym opisane w umowach pola eksploatacji nie dotyczyły tego zakresu. Monopol praw autorskich twórców poszerzył się i to znacznie. Wydawcy bazujący nadal na starych wzorach nie mają więc w większości praw w zakresie AI. Autorzy często otrzymują aneks do podpisania, regulujący nowe zasady współpracy. Czasami w ramach jednego wynagrodzenia, mają potwierdzić, że oddali wydawcy także monopol w zakresie trenowania utworów w ramach sztucznej inteligencji. Czy mogą to zrobić i czy mogą to zrobić skutecznie, często zależy od treści tych dokumentów.

Eksploracja tekstów i danych (TDM), a AI – nowa forma dozwolonego użytku.

Od 2024 roku mamy także w prawie autorskim nową formę dozwolonego użytku. Jest to eksploracja tekstu i danych (tzw.: „TDM”) – art. 26² i art. 26³ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wyjątek ten pozwala na korzystanie z utworów już zwielokrotnionych, czyli dostępnych publicznie m.in. do trenowania modeli sztucznej inteligencji. Dzieje się to bez konieczności uzyskania zgody twórcy i bez zapłaty wynagrodzenia. Powołanie się na ten wyjątek może uzasadniać także wykorzystanie komercyjne.

Twórcy i wydawcy mają jednak możliwość powiedzenia: „Stop, nie zgadzam się na to„. Nazywamy to procedurą opt-out. Jak to skutecznie zrobić dowiesz się tutaj: Opt-out dla autorów i wydawców: jak zastrzec utwory przed AI?

Jesteś autorem i chcesz lepiej zadbać o swoje prawa w umowie wydawniczej? Mam coś dla Ciebie!

Przykładowe klauzule AI w umowie wydawniczej, o które warto zadbać.

Poniżej chcę Ci pokazać kilka przykładowych klauzul prawnych, które jeszcze niedawno nie były obecne w żadnej umowie wydawniczej. Obecnie, jeśli naprawdę chcesz zadbać o swoje prawa powinny one znaleźć się w Waszym kontrakcie.

Klauzula opt -out, czyli jak zastrzec zakaz trenowania utworu przez AI.

z klauzuli opt-out może skorzystać uprawniony, którym może być zarówno wydawca, jak i autor,
to, czy zastrzeżenie do książki zostanie wprowadzone często wynika z indywidualnego uregulowania tej kwestii w umowie,
zastosowanie klauzuli oznacza, że chęć trenowania AI na książce jest możliwa, pod warunkiem, że zostanie udzielona licencja (zgoda uprawnionego),
modele generatywnej sztucznej inteligencji nie mogą trenować na takich książkach.

Umowa wydawnicza, a AI- proces twórczy i odpowiedzialność prawna.

wydawca nie ma wiedzy i nie może najczęściej zweryfikować tego, jak wyglądał proces twórczy autora,
z tego powodu autor oświadcza w umowie, że utwór (tekst/ ilustracja) jest wynikiem wyłącznie jego indywidualnej pracy twórczej (bez -AI),
takie oświadczenie chroni wydawcę przed nieuczciwym autorem, który przekazuje utwór obarczony wadami prawnymi,
oświadczenie najczęściej powiązane jest z określeniem zasad odpowiedzialności prawnej autora względem wydawcy.

Zakaz AI w produkcji audiobooka.

na rynku są już audiobooki, czytane przez głos AI,
jeśli zależy Ci na jasnej sytuacji prawnej w tym zakresie, umowa powinna określać, czy wydawca może wydać nowy utwór w ten sposób,

Modyfikacja utworu przez AI.

tekst czy ilustracje można modyfikować na wiele sposobów,
można tworzyć scenariusze, materiały marketingowe, kolejne wersje powieści, tłumaczenia na języki obce, adaptację filmową,
umowa powinna określać, czy wydawca dokonując modyfikacji utworu może posiłkować się AI.

Okładka książki z AI.

do tej pory najczęściej za okładkę książki odpowiadał inny twórca – ilustrator albo grafik,
obecnie nie jest to już takie oczywiste, na rynku jest już wiele okładek wygenerowanych przez AI,
zwróć uwagę, co umowa mówi o procesie tworzenia okładki: kto za niego odpowiada i do kogo należy ostateczna decyzja?
może się okazać, że tekst napisałaś sama, ale okładkę w całości wygeneruje sztuczna inteligencja i ta okładka będzie promować Twoją twórczość – takie działanie też jest dobre, o ile jesteś tego świadoma.

Umowa wydawnicza, a AI – obowiązek zachowania poufności.

AI może się pojawić na każdym etapie wydawania książki: zarówno na etapie jej tworzenia, jak i korekty, redakcji czy już promocji i reklamy,
to, co zostanie udostępnione narzędziom AI powinno być dokładnie przemyślane,
niekiedy ani wydawca, ani autor nie chce ryzykować żadnym wypływem danych (treści) i na udostępnienie utworu w takich narzędziach się nie zgadza,
niekiedy wydawcy, którzy wydają książkę w Polsce, na podstawie udzielonej licencji przez wydawcę zagranicznego mają w swoich umowach bardzo wysokie kary umowne na wypadek wycieku danych przed premierą,
przed wszystkimi takimi sytuacjami każda ze stron może się zabezpieczyć w umowie, określając dozwolone zasady działania i konsekwencje ich naruszenia,

Dokumentacja procesu twórczego.

czy dzisiaj umiałabyś udowodnić, że to co stworzyłaś jest Twoje? 🙂
spory na tle prawa autorskiego trwają nie od dziś ale od niedawna można zarzucić komuś wygenerowanie wytworu przy pomocy AI,
udowadnianie procesu twórczego staje się niezwykle istotnym aspektem zarówno w interesie twórcy, jak i wydawcy
najczęściej zarzuty naruszenia autorskich praw majątkowych kierowane są bezpośrednio do wydawcy, który w praktyce utworu broni przy pomocy wiedzy samego twórcy,
znajomość albo możliwość zapoznania się z procesem twórczym przez wydawcę staje się więc dla niego niezwykle istotna w kontekście AI

Pola eksploatacji, a sztuczna inteligencja.

standardowe umowy wydawnicze nie mają odniesień do sztucznej inteligencji,
tymczasem zasady korzystania z utworu opisują w praktyce pola eksploatacji,
jeśli jakiegoś pola eksploatacji w umowie nie ma, to znaczy że monopol w tym zakresie pozostał przy uprawnionym (najczęściej autorze),
z tego powodu bazowanie (głównie przez wydawców) na dotychczasowych umowach nie zabezpiecza ich interesów

Ten artykuł może Ci się przydać? Zobacz wizualne podsumowanie tego artykułu na Instagramie.

Sprawdzam!